گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
10.22034/jmrs.2026.579003.1252
چکیده
هدف: این پژوهش قرابتهای فرمی فریمهای منتخب فیلم «محمد رسولالله» (مجید مجیدی، ۲۰۱۵) را با دو الگوی تاریخی محدود بررسی میکند: نور انتخابگر در برخی آثار کاراواجو و نسبت پیکره کوچک با منظر گسترده در نقاشی رمانتیک آلمان. هدف، سنجش همپوشانی صوری است، نه اثبات تأثیر مستقیم یا پیوند کلی فیلم با نقاشی غربی. روش: پژوهش کیفی، اسنادی و تطبیقی است. از ۲۲۴ فریم نامزد، پس از حذف نزدیکنمونهها، ۴۸ فریم نماینده در پنج محور نور، ترکیببندی، رنگ، ژست-میزانسن و فضا-عمق کدگذاری شدند. دو الگوی تکرارشونده با چهار اثر محدود از کاراواجو و کاسپار داوید فریدریش سنجیده شد. ورود به خوشه، مستلزم همپوشانی در دستکم سه محور و حضور شاخص متمایزکننده نور یا فضا-عمق بود. یافتهها: بیستوهشت فریم معیار ورود داشتند: دوازده فریم در خوشه نور انتخابگر و شانزده فریم در خوشه منظره گسترده. خوشه نخست با نور موضعی، میدان کمنور، تمرکز بر کنش و تفکیک پیکره از زمینه، با برخی تمهیدهای کاراواجیستی قرابت دارد. خوشه دوم با کاهش مقیاس پیکره، غلبه محیط، عمق جوی و محدودشدن اطلاعات چهره، با برخی منظرههای فریدریش همپوشان است. بیست مورد ناهمخوان به مکتب تاریخی معینی نسبت داده نشدند. نتیجهگیری: دادهها از دو قرابت فرمی محدود پشتیبانی میکنند، نه از تأثیر مستقیم یا ادعای واکنش مخاطبان. نور انتخابگر توجه و مرز دیدن یا ندیدن را تنظیم میکند و منظر گسترده سلسله مراتب پیکره و محیط را تغییر میدهد. گسترش پیکره و ثبت موارد ناهمخوان، دامنه استنتاج را روشنتر کرده است.