مطالعات دینی رسانه

مطالعات دینی رسانه

حجیت فتاوای استنباط شده توسط هوش مصنوعی در فقه شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد دین و رسانه، گروه فرهنگ و ارتباطات، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صداوسیما، قم، ایران
2 دانشیار گروه فرهنگ و ارتباطات، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صدا و سیما، قم، ایران
10.22034/jmrs.2025.456909.1203
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف بررسی حجیت و امکان تقلید از فتاوای هوش مصنوعی در فقه شیعه انجام شده است. با توجه به گسترش کاربردهای هوش مصنوعی در فرآیندهای استنباط، این مقاله به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که آیا از نظر شرعی می‌توان به فتاوای مستخرج توسط سیستم‌های هوش مصنوعی اعتماد کرد؟ بررسی این موضوع از آن نظر اهمیت دارد که ممکن است در آینده شاهد استفاده گسترده از این فناوری در استنباط احکام شرعی باشیم.
روش‌شناسی پژوهش: این پژوهش با روش اسنادی-تحلیلی (کیفی) و مراجعه به منابع دینی، داده‌های مرتبط با فرآیند اجتهاد، شرایط مجتهد، و مبانی حجیت فتوا گردآوری و تحلیل شد. تمرکز اصلی بر تبیین حدود دلالت ادله جواز تقلید بوده تا شمول یا عدم آن نسبت به هوش مصنوعی مورد بررسی قرار گیرد.
یافته‌ها: هوش مصنوعی با توجه به ماهیت قاعده‌پذیر و ضابطه‌مند اجتهاد، از نظر تئوریک توانایی استنباط احکام را دارد؛ اما حجیت فتوای مجتهد در فقه شیعی مبتنی بر ولایت تفویض‌شده از سوی ائمه( است و مستندات شرعی، دلالتی بر جواز تقلید از فتاوای مستقل هوش مصنوعی ندارند یا دلالت آن‌ها محل تردید است. استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزار کمکی در فرآیند اجتهاد فقیه، مطلوب و ضروری ارزیابی می‌شود.
بحث و نتیجه‌گیری: با وجود امکان فنی اجتهاد توسط هوش مصنوعی، به‌دلیل عدم اثبات ولایت شرعی برای آن، فتاوای مستقل آن فاقد حجیت است؛ البته بهره‌گیری از هوش مصنوعی در چارچوب فرآیند استنباط فقیهان، به‌عنوان یک فناوری تحول‌آفرین توصیه می‌شود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
ابن شعبه حرانى، حسن بن على(1363). تحف العقول. ترجمه محمدصادق حسن‌زاده. تهران: انتشارات انصاریان‏.
بیک‌زاده، محمدرضا (1378). چگونه می توان در استنباط فقهی از هوش مصنوعی بهره برد. ره‌آورد نور، 1(4): 25-22.
جوهرى، اسماعیل بن حماد (1376). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
حلى، حسن بن یوسف (1380). تهذیب الوصول الى علم الأصول. ل‍ن‍دن‌: م‍وس‍س‍ه‌ الام‍ام‌ ع‍ل‍ی‌%.
خراسانى، محمد کاظم (1367). کفایة الأصول ( طبع آل البیت ). قم: مجمع الفکر الاسلامی.
خمینى، روح الله (1410). الرسائل. ق‍م‌: م‍وس‍س‍ه‌ اس‍م‍اع‍ی‍ل‍ی‍ان‌‏‏‏.
خمینی، روح‌الله (1424ق). توضیح المسائل. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
خویى، سید ابو القاسم موسوى (1411ق). فقه الشیعة - الاجتهاد و التقلید. قم: کلبه شروق.
رضوانیان، صدیقه (1398). هوش مصنوعی در نظام مالکیت فکری. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.
سلمانپور، محمدجواد، طالبی علی، مریم (1402). امکان‌سنجی و نحوه استفاده از هوش مصنوعی در امر اجتهاد فقیه. مطالعات حقوق، 6(34): 253-262.
شریف الرضی، محمد بن حسین (1414ق). نهج البلاغة (للصبحی صالح). قم: مؤسسة دار الهجرة.
صنقور، محمد (1428). المعجم الأصولى. قم: منشورات الطیار.
طبرسى، احمد بن على (1403ق). الاحتجاج. مشهد: نشر مرتضی.
عاملى، حرّ، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات (الطبعة الاولی).
فیومى، احمد بن محمد (1414ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى. ببولاق: مطبعه الکبری الامیریه.
کلینى، ابو جعفر، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کورزویل، رِی (2016). بشر طیّ ۷ سال آینده به جاودانگی دست خواهد یافت. دسترسی در 26 اسفند 1401 از سایت: https://www.isna.ir/
گرجى، ابوالقاسم (1385). ادوار اصول الفقه. تهران: نشرمیزان.
محقق حلى، جعفر بن حسن (1380). معارج الأصول ( طبع جدید ). قم: موسسه آل البیت(.
مددی، سید احمد (1384). اجماع نزد اهل سنت. دسترسی در 26 اسفند 1401 از سایت: Ostadmadadi.ir
مراغى، سید میر عبد الفتاح بن على حسینى (1375). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
 مشکینى اردبیلى، على (1374). اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها. قم: نشر الهادی.
مطلبی کربکندی، حسین (1392). تحلیل هوش مصنوعی و کارکردهای آن در مقایسه با تفکر انسانی. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.
مطهری، مرتضی (1384). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
ملکى اصفهانى، مجتبى (1379). فرهنگ اصطلاحات اصول. قم: نشر المصطفی$.
میرزاى قمّى، ابو القاسم بن محمد حسن (1384). جامع الشتات فی أجوبة السؤالات (للمیرزا القمی). تهران: مؤسسه کیهان.
مینایی، احمد (1384). بررسی موانع و مشکلات ایجاد سیستم خبره فقه. ره‌آورد نور، (11): 2-7.
مینایی، بهروز(1400). آیا می توان از هوش مصنوعی در استنباط احکام فقهی استفاده کرد؟. تحلیل انتقادی حوزه، 38(187): 154-166.
نائینى، محمد حسین (1352). أجود التقریرات. قم: موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان.
نورى، حسین بن محمد تقی (1366). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت( لإحیاء التراث.
وحید بهبهانى، محمد باقر بن محمد اکمل (1378). الرسائل الفقهیة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
ولایى، عیسى (1387). فرهنگ تشریحى اصطلاحات اصول. تهران: نشر نی.