مطالعات دینی رسانه

مطالعات دینی رسانه

نظام هنجاری برنامه‌های گفت‌و‌گومحور در رسانه‌های نوین از دیدگاه قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناسی‌ارشد علوم ارتباطات،گروه ارتباطات اجتماعی، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صداوسیما، قم، ایران
چکیده
پژوهش پیش‌رو به بررسی نظام هنجار‌ی برنامه‌های گفت‌وگومحور در رسانه‌های نوین از دیدگاه قرآن می‌پردازد. رسانه‌های جدید دارای قالب‌های متنوع برنامه‌ای و ویژگی‌های متمایزی همچون «تعاملی»، «دیجیتالیزه»، «چندرسانه‌ای»، «برخط» و «مجازی» بودن است. در این رسانه‌ها، به دلیل کم‌رنگ بودن دروازه‌بانی خبر و پیام، مخاطبان در دریافت و انتقال مفاهیم فعال هستند، به‌طوری‌که در برنامه گفت‌و‌گو محور، اضلاع سه‌گانه (مجری، کارشناس، مخاطب) به صورت مساوی و مستقیم درگیر برنامه هستند. بنابراین قالب کامل گفت‌وگو خود را، به بهترین وجه ممکن در رسانه‌های نوین به نمایش می‌گذارد. یکی از رایج‌ترین قالب‌های برنامه‌ای در رسانه‌های نوین، قالب گفت‌وگومحور است. به‌کارگیری این فرمت در رسانه‌های نوین، با بهره‌گیری از کلام الهی، می‌تواند مخاطبان بسیاری را جذب کند، و تاثیر زیادی در تعمیق ارزش‌های دینی و هنجارهای مذهبی بگذارد. در این تحقیق به دنبال آن هستیم تا با استفاده از آیات الهی، هنجارهای حاکم بر برنامه‌های گفت‌وگومحور را در رسانه‌های نوین بر مبنای دو عنصر«پیام» و «پیام‌فرست»، به روش تحلیل مضمون شناسایی و بررسی کنیم. درابتدا به سراغ واژه‌هایی باب مفاعله که دلالت بر اشتراک و تعامل دارد‌، نظیر «محاوره»، «مجادله»، «مخاطبه»، «مکالمه» و... می‌رویم تا به هنجارهای مرتبط با گفت‌وگو، اشاره شده باشد. از‌این‌رو، برخی از هنجارهای پیام‌فرست، مثل «گفت‌وگوی با تاکید برمشترکات»، «احترام به ادیان آسمانی»، «احترام به مخاطب»، «عدم ورود به حریم خصوصی»... و نیز هنجارهای پیام، با محتوای «توحید‌محور»، «عدالت‌محور»، «عبرت‌آموز»، «سخن با اکرام و احترام»، «اجتناب از سخن بدون علم»... را مورد مداقه قرار‌می‌دهیم، تا از این رهگذر سطح فعالیت رسانه‌های نوین فرهنگ‌ساز به رسانه تراز اسلام، برای نهادینه کردن ارزش‌ها و هنجارهای دینی در قالب برنامه گفت‌وگومحور مورد بررسی و وارسی قرار‌گیرند.
کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم
  2. آشنا، حسام الدین(1387). الگوی هنجاری مطلوب برای رسانه های جدید اسلامی، تعامل دین و ارتباطات. تهران: دانشگاه امام صادق%.
  3. آمدی، عبدالواحد (1380). غررالحکم و دررالکلم. ترجمۀ محمّدعلی انصاری. قم: انتشارات امام عصر#.
  4. آهی و سوری. محمدّ و زهره (1394). بلاغت ارتباط کلامی در قرآن. سراج منیر. 6(19)، 25-48.
  5. ابن فارس، احمد (بی تا). معجم مقاییس اللّغة، مصحح، عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
  6. ابن منظور، محمد بن مکرم (1407). لسان العرب [نسخه الکترونیکی]. بیروت: انتشارات دار الصدر.
  7. انصاری، باقر(1386). حقوق ارتباط جمعی. تهران: سمت.
  8. بابایی، محمود و فهیمی‌فر، سپیده (1392). ویژگی‌های رسانه‌های نوین و الگوهای ارتباطی. مطالعات ملی کتابداری و سازمان‌دهی اطلاعات.24 (4)، 174-193.
  9. برقی، احمد بن محمد(1371). المحاسن. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  10. بیرو، آلن (1375). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر ساروخانی. تهران: کیهان.
  11. بی‌نا (1387). درسنامه اصول ارتباطات و مخاطب شناسی. تهران: نشر نهضت.
  12. پایگاه اطلاع رسانی کیمیایی وطن (1396). ویژگی‌های رسانه‌های نوین در عصر دوم رسانه‌ها. بازیابی شده در تاریخ 30 آبان 1396 از وبسایت: ir/y04915
  13. جعفری، یعقوب (1372). بینش تاریخی نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  14. جوهری، اسماعیل بن حماد(1426). الصحاح [نسخه الکترونیکی]. بیروت: انتشارات دارالعلم للملایین.
  15. حبیب نژاد، ســیداحمد؛ عامری، زهرا (1395). شاخص‌های شــفافیت در حکومت اسلامی (با تأکید بر حکومت علوی). حقوق اسلامی. 30 (49)، 129-157.
  16. حرّانی، ابومحمّد (1384). تحف العقول. قم: انتشارات آل علی.
  17. خان محمدی، مریجی، عباس زاده. کریم، شمس الله، روح اله (1397). مولفه های نظریه هنجاری رسانه های جمعی در قرآن کریم. اسلام و علوم اجتماعی، 10 (19)، 25-48.
  18. خلیل‌بن‌ احمد(1405). کتاب‌ العین. قم: مؤسسة دار الهجرة.
  19. خمینی، سید روح الله (1379). تحریر الوسیله. قم: دارالعلم.
  20. خندان، محسن (1374). تبلیغ اسلامی و دانش ارتباطات اجتماعی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
  21. خوشنویس، ناهید (1397). اصول و فنون مصاحبه. تهران: مرکز فرهنگ و هنر.
  22. دشتی، محمد (1379). نهج‌البلاغه. قم: مشهور.
  23. دلاوری، جواد (1392). بررسی ویژگی‌های پیام فرست در تبلیغ دینی از دیدگاه قرآن کریم. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده صدا وسیما، دانشگاه صدا و سیما.
  24. دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  25. دیلمی، حسن بن ابی الحسن(1412). ارشاد القلوب. قم: رضی.
  26. راغب اصفهانی، حســین بن محمد (1412). المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی. بیروت: دارالقلم.
  27. رسولی، حجّت (1380). تأمّلی در تعریف بلاغت و مراحل تکامل آن. پژوهشنامه علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی(علمی ـ پژوهشی)، (31)، 89-98.
  28. رفیع‌پور، فرامرز(1378). آنومی یا آشفتگی اجتماعی. تهران: سروش.
  29. رهبر، محمدتقی(1371). پژوهشی در تبلیغ. تهران: سازمان تبلیغات.
  30. زورق، محمدحسن (1386). ارتباطات و آگاهی ( مفاهیم، مبانی و روش‌ها). تهران : انتشارات دانشـکده صدا و سیما.
  31. ستوده، هدایت‌الله(1373). مقدمه‌ای بر آسیب‌شناسی اجتماعی. تهران: آوای نور.
  32. شاه‌علی، احمدرضا (1390). اخلاق رسانه و حریم خصوصی؛ رویکردی اسلامی. بازیابی شده در تاریخ 18 بهمن 1402 از وبسایت:

https://cfoia.farhang.gov.ir/fa/newsagency/1562

  1. شریعتی سبزواری (1379). رسالت تبلیغ، مجموعه مقالات همایش نقش آموزش در تبلیغ دین. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  2. شمیسا، سیروس (1384). معانی. تهران: نشر میترا.
  3. صدر، سید محمدباقر(1378). المدرسه القرآنیه [نسخه الکترونیکی]. قم: نشرالمجمع العلمی للشهید الصدر.
  4. طب‍اطب‍ایی، سید م‍ح‍م‍دح‍س‍ی‍ن(1382) ت‍ف‍س‍ی‍رال‍م‍ی‍زان. ترجمه سید م‍ح‍م‍دب‍اق‍ر م‍وس‍وی‌ه‍م‍دان‍ی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  5. عبدالهی، حسن(1387). درآمدی برروش ها، فنون و مهارت های تدریس. تهران: علامه.
  6. علی‌عسکری، عبدالعلی (1394). مدیریت رسانه نگرشی نو. تهران: دانشگاه صداوسیما.
  7. فراهیدی، خلیل بن احمد(1402). العین. قم: هجرت.
  8. فرجاد، محمدحسین(1374). آسیب‌شناسی اجتماعی و جامعه‌شناسی انحرافات. بی‌جا: بدر.
  9. فرهنگى، على اکبر(1374). ارتباطات انسانى. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگى رسا.
  10. فقیهی پزشکی، فاطمه (1391). هنجارهای گفتاری در روابط اجتماعی در قرآن. موسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه خواهران.
  11. قرائتی، محسن (1384). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
  12. قرشی، سیدعلی اکبر(1377). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بعثت.
  13. قرشی، علی اکبر(1364). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
  14. قمى، عباس(1414). سفینة البحار. قم: انتشارات اسوه.
  15. کاشفی، محمدرضا (1384). مبانی، ویژگی‌ها و آفات گفت و گو از منظر قرآن. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
  16. کراکر، آرتور(1380). جامعه‌شناسی؛ انسان‌گرایی دیجیتال؛ دنیای پردازش‌شدۀ مارشال مک‌لوهان. ترجمۀ زهره بیدختی. رسانه، (48)، 32-51.
  17. کلینی، محمدبن یعقوب (1365). اصول کافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  18. مبلغی، احمد(1384). جایگاه و آداب گفت‌و گو در قرآن؛ مجموعه مقالات استراتژی تقریب مذاهب اسلامی. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  19. مصدری، فاطمه؛ حسینی، سیدحسن (1397). ماهیت رسانه‌های نوین: رسانه و فرهنگ. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 8 (2)، 189-212.
  20. مک‌کوایل، دنیس (1380). مخاطب‌شناسی. ترجمه مهدی منتظرقائم. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
  21. نراقی، مهدی(1408). جامع السعادات. بیروت: اعلمی.
  22. نوری، میرزا حسین(1408). مستدرک الوسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث.
  23. Thompson, John B. (1995). The media and modernity: A social theory of the media. Stanford, CA: Stanford University Press.
  24. Manovich, Lev (2001). The language of new media. USA: Massachusetts institute of Technology.