مطالعات دینی رسانه

مطالعات دینی رسانه

بررسی برخی تزاحمات اخلاقی در عرصه‌ تبلیغ دینی در فضای مجازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
ابوالفضل توسلی زاده
دکتری مدرسی معارف اسلامی، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
10.22034/jmrs.2024.205460
چکیده
چکیده
هدف: مبلّغ دینی در فضای مجازی با تزاحمات اخلاقی گوناگونی مواجه می‌شود که تصمیم‌گیری مناسب در این موارد نیازمند تأمل و دقت‌نظر در ادلّه عقلی و شرعی اطراف شبهه و تزاحم است. هدف این نوشتار حل چهار مورد از تزاحمات اخلاقی مبلّغین در این فضاست.
روش‌شناسی پژوهش‌: در جمع‌آوری داده‌ها و به دست آوردن تزاحمات اخلاقی، از روش میدانی و کتابخانه‌ای استفاده شده است. در دفع یا رفع آن‌ها به شیوه‌ای تحلیلی-اجتهادی و با تکیه بر استدلال و استنتاج عمل شده است.
یافته‌ها: در مقاله‌ حاضر، چهار مورد از تزاحمات اخلاقی مورد ابتلای مبلّغین دینی، بررسی شده است. تزاحم اول بین ضرورت جریان‌شناسی برای شبهه‌شناسی و پاسخ به آن و لزوم اجتناب از فضاهای شبهه‌ناک؛ تزاحم دوم بین ضرورت تبلیغ دین و پاسخ‌گویی به شبهات و لزوم اجتناب از اجتماع با نامحرم در فضای خصوصی؛ تزاحم سوم بین ضرورت تبلیغ دین و لزوم جلوگیری از تضییع عمر و اتلاف وقت؛ و تزاحم چهارم بین ضرورت تهیه محتوا و جستجو در فضای مجازی و لزوم اجتناب از تصاویر مستهجن رخ می‌دهد.
بحث و نتیجه‌گیری: با بررسی ادلّه‌ هرکدام از اطراف تزاحم، این نتیجه حاصل آمد که تزاحم اول فرضی است و با توجه به فرض مسئله، در خارج اتفاق نمی‌افتد. در تزاحم دوم و سوم ضرورت تبلیغ مقدم بر آسیب‌های شایع آن است و برای رفع آسیب پیشنهادات کاربردی ارائه شده است. تزاحم چهارم نیز با معلوم شدن حکم نگاه کردن، قابل رفع است.
کلیدواژه‌ها
اخلاق
اخلاق کاربردی
تبلیغ
فضای مجازی
تزاحم اخلاقی
مبلّغ دینی
اخلاق تبلیغ
  1. قرآن کریم.
  2. ابن اشعث، محمد بن محمد (بی‌تا). الجعفریات (الأشعثیات). تهران: مکتبة النینوى الحدیثة.
  3. ابن شعبه حرانى، حسن بن على ‏(1404ق). تحف‌العقول‏. ترجمه علی‌اکبر غفارى. قم: جامعه مدرسین‏.
  4. اسکافى، محمد بن همام (1388). تکامل و طهارت روح: ترجمه کتاب شریف التمحیص. قم: انتشارات نورالسجاد.
  5. امام عسکری%، حسن بن علی ‏(1409ق). التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری%. قم: مدرسة الإمام المهدی#‏.
  6. امام رضا%‏، علی بن موسی (1406ق). الفقه. مشهد: مؤسسة آل‌البیت(‏.
  7. انصاری، مرتضى‌بن محمد امین (1415ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
  8. انصاری، مرتضى‌بن محمد امین (1415ق). کتاب النکاح. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
  9. آخوند خراسانى، محمدکاظم‌بن حسین (1409ق). کفایة الأصول‏. قم: موسسة آل‌البیت(‏.
  10. آذربخش، علی‌محمد (بی‌تا). درآمدی بر نقش رسانه‌ها در جریان‌سازی. تهران: مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
  11. آقا جمال خوانسارى، محمد‌بن حسین (1366). شرح آقا جمال خوانسارى بر غررالحکم و درر الکلم. تهران: دانشگاه تهران.
  12. بحرانى، یوسف‌بن احمدبن ابراهیم (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  13. برقى، احمدبن محمدبن خالد (1371ق). المحاسن‏. قم: دارالکتب الإسلامیة.
  14. بهجت فومنی، محمدتقى (1428ق). استفتائات. قم: دفتر حضرت آیت‌الله بهجت.
  15. پاینده، ابوالقاسم‏ (1382ش). نهج‌الفصاحة (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول$). تهران: دنیاى دانش.
  16. تبریزى، جوادبن على (1427ق). صراط النجاة. قم: دارالصدیقة الشهیدة.
  17. تجلیل تبریزى، ابوطالب (1417ق). معجم المحاسن و المساوى. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة به قم، مؤسسة النشر الإسلامی‏.
  18. جمعى از پژوهشگران، زیر نظر شاهرودى، سید محمود هاشمى (1423ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل‌البیت(. قم: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(.
  19. جوهرى، اسماعیل‌بن حماد (بی‌تا). الصحاح‏. محقق: احمد عبدالغفور عطار. بیروت: دار العلم للملایین‏.
  20. حکیمى، محمدرضا؛ حکیمى، محمد ؛ حکیمی، علی (1380ش). الحیاة. ترجمه احمد آرام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
  21. حلّى، حسن‌بن یوسف (1413ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  22. حلّى، حسن‌بن یوسف (1388ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت(.
  23. حلّى، حسن‌بن یوسف (بی‌تا). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. مشهد: مؤسسه آل‌البیت(.
  24. حلّى، حسن‌بن یوسف (1413). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  25. حلّى، جعفربن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  26. حلّى، محمدبن حسن (1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  27. حمیرى، عبدالله‌بن جعفر (1413ق). قرب الإسناد. قم: مؤسسة آل‌البیت(‏.
  28. خامنه‌اى، سید على (1420ق). أجوبة الاستفتاءات (عربی). بیروت: الدار الإسلامیة.
  29. خامنه‌اى، سید على (1424ق). أجوبة الاستفتائات (فارسى). قم: دفتر معظم له در قم.
  30. خزائلى، محمد (1363). شرح گلستان‏. تهران: جاویدان.
  31. خمینی، سید روح‌الله (1387). توضیح‌المسائل‏حضرت امام خمینى). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى).
  32. خمینى، سید روح‌اللّه (1424ق). توضیح‌المسائل (محشّى امام خمینى)). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  33. خمینی، سید روح‌الله (بی‌تا). استفتائات. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى).
  34. خمینی، سید روح‌اللّه (بی‌تا). تحریرالوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
  35. خویی، سید ابوالقاسم (1416ق). صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات. قم: برگزیده.
  36. خویی، سید ابوالقاسم (1417ق). مصباح الفقاهة من المعاملات. قم: انصاریان.
  37. خویى، سید ابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخویی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخویی).
  38. دیلمى، حسن‌بن محمد (1412ق). إرشاد القلوب إلى الصواب‏. قم: الشریف الرضی‏.
  39. دیلمى، حسن‌بن محمد (1376). إرشاد القلوب‏. ترجمه سید عباس طباطبایى. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  40. روحانی، سید صادق حسینى (بی‌تا). المسائل المستحدثة. قم: مؤلف.
  41. سبحانی، شیخ جعفر(1412ق). الإلهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل‏. قم: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة.
  42. سبزوارى، سید عبدالأعلى(1413ق). مهذّب الأحکام. قم: مؤسسه المنار.
  43. سیفی مازندرانى، على‌اکبر (1417ق). دلیل تحریرالوسیلة - الستر و الساتر. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی).
  44. شریف رضی، محمدبن حسین‏ (1414ق). نهج‌البلاغة. صبحی صالح‏. قم: هجرت.
  45. شریفی، احمدحسین (1391). جزوه درسی اخلاق کاربردی. قم: دانشگاه معارف اسلامی.
  46. شریفی، احمد حسین (1390). چیستی اخلاق کاربردی. معرفت اخلاقی. 2 (3)، 83 ـ 96.
  47. شوشترى، محمد تقى (1406ق). النجعة فی شرح اللمعة. تهران: کتابفروشى صدوق.
  48. شهید ثانى، زین‌الدین (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  49. شیخ بهایی (1352). کلیات اشعار و آثار فارسى شیخ بهایى. تهران: محمودی.
  50. صدوق، محمد بن على‏(1413ق). من لا یحضره الفقیه. تحقیق علی‌اکبر غفارى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  51. طبرسى، احمد بن على‏(1381ش). الإحتجاج. ترجمه بهراد جعفرى. تهران: انتشارات اسلامیه‏.
  52. طبرى، محمد بن جریر(1413ق). دلائل الإمامة. قم: بعثت.
  53. عاملى، سید جواد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  54. عقیل، محسن(بی‌تا). الأعمال المانعة من دخول الجنة. بی‌جا: مؤلف.
  55. فیض کاشانى، محمدمحسن (1406ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین على%‏.
  56. قرشى، على‏اکبر (1371). قاموس قرآن‏. تهران: دارالکتب الاسلامیه‏.
  57. کلینى، محمد بن یعقوب ‏(1407ق). الکافی. تصحیح علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  58. گلپایگانى، سید محمد رضا(1413ق). إرشاد السائل. بیروت: دارالصفوة.
  59. لیثى، على بن محمد (1376). عیون الحکم و المواعظ. تحقیق حسین حسنى بیرجندی‏. قم: دارالحدیث.
  60. مامقانى، عبدالله (1385). مرآة الکمال لمن رام درک مصالح الأعمال. تحقیق محی‌الدین مامقانى‏. قم: دلیل ما.
  61. محقق داماد، سید محمد (1416ق). کتاب الصلاة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  62. مجلسى، محمد باقر بن محمدتقى (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  63. محمدی ‌پیرو، احمد؛ شریفی، احمد‌حسین (1390). نقش مطلق‌گرایی در حل تزاحمات اخلاقی. معرفت اخلاقی، 2 (4)، 44-21.
  64. مکارم شیرازى، ناصر (1425ق). أنوار الفقاهة - کتاب النکاح. قم: انتشارات مدرسة الإمام علی‌بن أبی طالب%.
  65. مفید، محمد‌بن محمد (1413ق). المقنعة. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید).
  66. نجفى، محمدحسن (1404ق). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  67. نراقى، مولى احمد (1415ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت(.
  68. ولایتی، علی‌اکبر (1395ش). فرهنگ و تمدن اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.
  69. یزدى، سید محمدکاظم (1421ق). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  70. یزدی، سید محمدکاظم (1409ق). العروة الوثقی. بیروت: موسسه اعلمی.
  71. یزدى، سید محمدکاظم (1419ق). العروة الوثقى (المحشّى). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مطالعات دینی رسانه
دوره 5، شماره 20
زمستان 1402
صفحه 114-145