مطالعات دینی رسانه

مطالعات دینی رسانه

نقد تحلیلی ـ تاریخی سریال معاویه در پرتو منابع تاریخ اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم و قرآن و حدیث دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
3 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
هدف: رسانه‌های تصویری نقشی بنیادین در شکل‌دهی به حافظه تاریخی و ادراک دینی جوامع ایفا می‌کنند، از این‌رو سنجش صحت بازنمایی‌های رسانه‌ای با استناد به منابع دست ‌اول و موثق ضروری است. سریال تاریخی معاویه، تولید ۲۰۲۵م. عربستان سعودی، از پرمخاطب‌ترین تولیدات دراماتیک جهان عرب در موضوع سده نخست هجری است. با هدف نقد و بررسی این متن رسانه‌ای، به ارزیابی میزان انطباق داده‌های آن با گزارش‌های مشهور منابع تاریخی، حدیثی و رجالی و تحلیل کارکردهای گفتمانی آن می‌پردازد.
روش‌شناسی پژوهش: پژوهش حاضر با روشی متفاوت از پژوهش‌های گذشته و نقد هم ‌زمان لایه‌های بصری، نشانه‌شناختی و گزارش‌های متنی سریال از منظر منابع مشهور اهل‌ سنت و تطبیق آن با اهداف ایدئولوژیک بازتولید قدرت در جهان عرب امروز بر اساس نظریه بازنمایی رسانه‌ای و روش «تحلیل تاریخی‌-‌انتقادی»، ساختار روایی، بصری و نشانه ‌شناختی اثر را در چهار محور «مؤلفه‌های تمدنی»، «شمایل‌نگاری تاریخی»، «تحریف رویدادها» و «ناگفته‌های تاریخی» بررسی کرده است.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که سریال با کاربست عناصر مادی و معماری سده‌های متأخر، نادیده‌‌انگاری بافت جغرافیایی حجاز و تصویرسازی جذاب و تلطیف‌‌شده از چهره‌های اموی در برابر بازنمایی منفعلانه از اولیای دینی، گسستی آشکار با زیست‌جهان صدر اسلام ایجاد کرده است.
بحث و نتیجه‌گیری: دگرگون‌سازی وقایع حساس در کنار حذف هدفمند رخدادهای کلیدی، روایت‌های مهندسی‌‌شده و مشروعیت‌بخش از خلافت اموی، با غلبه درام بر امانت‌داری تاریخی و فراتر رفتن از یک بازنمایی هنری از ویژگی‌های بارز این سریال است. به نظر می‌رسد این سریال تلاشی ایدئولوژیک در راستای مشروعیت‌بخشی به الگوهای قدرت‌محور معاصر در جهان عرب بوده که تا آستانه تحریف نظام‌مند تاریخ پیش رفته است.
کلیدواژه‌ها

Abd al-Barr, Yusuf ibn Abdullah (1992/1412 AH). Al-Isti'ab fi Ma'rifat al-Ashab, Beirut: Dar al-Jeel.
Abd Rabbih, Ahmad (1987/1407 AH). Al-Iqd al-Farid, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Abu Dawud, Sulayman ibn al-Ash'ath (1999/1420 AH). Sunan Abi Dawud, Beirut: Dar al-Fikr.
Ali, Jawad (2012/1391 SH). Al-Mufassal fi Tarikh al-Arab Qabl al-Islam, Beirut: Dar al-Ilm lil-Malayin.
Amini, Abdul Husayn (1987/1366 SH). Al-Ghadir, Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Ansari, Hassan (2025/1404 SH). "Mu'awiya: From Ahmad ibn Hanbal to the House of Saud's Drama", accessed March 23, 2025 [3/1/1404 SH], from www.ansari.kateban.com.
Arbili, Ali ibn Isa (2012). Kashf al-Ghumma fi Ma'rifat al-A'imma (AS), Qom: The World Assembly of Ahl al-Bayt (AS).
Azad, Alireza (2026/1404 SH). "Review of the Series 'Mu'awiya' 1, 2, 3, 4", blog post, accessed February 15, 2026 [26/11/1404 SH], t.me/AzadName.
Azraqi, Muhammad ibn Abdullah (1995/1416 AH). Akhbar Makka, Beirut: Dar al-Andalus.
Baladhuri, Ahmad ibn Yahya (1992/1371 SH). Ansab al-Ashraf, Beirut: Dar al-Fikr.
Bukhari, Muhammad ibn Ismail (1993/1414 AH). Sahih al-Bukhari, Beirut: Dar Ibn Kathir.
Dabbi, Abbas ibn Bakkar (1983/1403 AH). Akhbar al-Wafidat min al-Nisa' 'ala Mu'awiya ibn Abi Sufyan, Beirut: Mu'assasat al-Risalah.
Dhahabi, Shams al-Din Muhammad (1989/1409 AH). Tarikh al-Islam wa Wafayat al-Mashahir wa al-A'lam, Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi.
Dhahabi, Shams al-Din Muhammad (1993/1414 AH). Siyar A'lam al-Nubala, Beirut: Mu'assasat al-Risalah.
Dinawari, Abdullah ibn Muslim [Ibn Qutaybah] (2001/1380 SH). Al-Imama wa al-Siyasa, translated by Seyed Nasser Tabatabaei, Tehran: Qoqnoos.
Erll, Astrid (2011). Memory in Culture, London: Palgrave Macmillan.
Fakihi, Muhammad ibn Ishaq (2003/1424 AH). Akhbar Makka fi Qadim al-Dahr wa Hadithih, Mecca: Maktabat al-Asadi.
Fasihi, Simin, & Paknejad, Sara (2016/1395 SH). "Historical Validation of the Two TV Series 'In the Eye of the Wind' and 'The British Mansion' (Case Study: Reza Shah Era)", Historical Perspective & Historiography (Al-Zahra University), 26(102), pp. 117–144.
Hall, Stuart (2019/1398 SH). Meaning, Culture, and Social Life, translated by Ahmad Golmohammadi, Tehran: Ney.
Ibn Abd al-Barr, Yusuf ibn Abdullah (1992/1412 AH). Al-Isti'ab fi Ma'rifat al-Ashab, Beirut: Dar al-Jeel.
Ibn Abd Rabbih, Ahmad (1987/1407 AH). Al-Iqd al-Farid, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Abi al-Hadid, Abd al-Hamid ibn Hibat Allah (1997/1418 AH). Sharh Nahj al-Balagha, Qom: Ayatollah Mar'ashi Najafi Library.
Ibn Asakir, Ali ibn al-Hasan ibn Hibat Allah (1995/1415 AH). Tarikh Madinat Dimashq, Beirut: Dar al-Fikr.
Ibn A'tham al-Kufi, Ahmad ibn A'tham (1991/1411 AH). Al-Futuh, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn al-Arabi, Abu Bakr (1998/1419 AH). Al-Awasim min al-Qawasim, Saudi Arabia: Ministry of Islamic Affairs, Dawah and Guidance.
Ibn al-Athir, Ali ibn Muhammad (1987/1408 AH). Al-Kamil fi al-Tarikh, Beirut: Dar Sadir.
Ibn al-Athir, Ali ibn Muhammad (2005/1426 AH). Usd al-Ghaba fi Ma'rifat al-Sahaba, Beirut: Dar al-Fikr.
Ibn Hajar al-Asqalani, Ahmad ibn Ali (2000/1421 AH). Al-Isaba fi Tamyiz al-Sahaba, Beirut: Dar al-Fikr.
Ibn Hisham, Abd al-Malik (1995/1415 AH). Al-Sirah al-Nabawiyyah, Beirut: Dar al-Ma'rifah.
Ibn Kathir, Ismail (1997/1377 SH). Al-Bidaya wa al-Nihaya, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Sa'd, Muhammad ibn Sa'd (1990/1410 AH). Al-Tabaqat al-Kubra, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Khaled, Saeed (2025/1446 AH). "Who Portrays the Companions? 'Mu'awiya Sparks Controversy Ahead of Ramadan 2025 Release'", Al-Masry Al-Youm Newspaper, 28 Sha'ban.
Khalili, Mohammad (2026/1405 SH). "Review and Analysis of the 2025 Series 'Mu'awiya': Slaughtering the Truth with Saudi Dollars", accessed March 29, 2026 [9/1/1405 SH], from www.farajnejad.ir.
Maddi, Behnam (2025/1404 SH). "The Series 'Mu'awiya' and the Necessity of Reflecting on the Meaning and Issue of Tradition", accessed April 7, 2025 [18/1/1404 SH], from dinonline.com.
Maqdisi, Mutahhar ibn Tahir (n.d.). Al-Bad' wa al-Tarikh, Cairo: Maktabat al-Thaqafah al-Diniyyah.
Muslim, Ibn al-Hajjaj (1991/1412 AH). Sahih Muslim, Cairo: Dar al-Hadith.
Pakbaz, Ruyin (2011/1390 SH). Encyclopedia of Art, Tehran: Farhang-e Moaser.
Pourrashidi Alibayglou, Hatef, & Irani, Meysam (2025/1404 SH). "Narrative Analysis of the TV Series Mu'awiya Based on Gérard Genette's Model", Religion and Communication, 32(68), pp. 561–584.
Sibt ibn al-Jawzi (2005/1426 AH). Tadhkirat al-Khawass min al-Ummah bi Dhikr Khasa'is al-A'imma, Qom: The World Assembly of Ahl al-Bayt (AS).
Suyuti, Jalal al-Din Abd al-Rahman (1993/1414 AH). Tafsir al-Durr al-Manthur fi al-Tafsir bi al-Ma'thur, Beirut: Dar al-Fikr.
Tabari, Muhammad ibn Jarir (1996/1375 SH). Tarikh al-Rusul wa al-Muluk, Cairo: Dar al-Ma'arif.
Taghavi, Hedyeh (2021/1400 SH). "Reflection of Isra'iliyyat in the Film 'Muhammad: The Messenger of God' (Pre-Prophethood Period)", History of Islam and Iran (Al-Zahra University), 31(140), pp. 45–70.
Waqidi, Muhammad ibn Umar (1989/1409 AH). Al-Maghazi, Beirut: Alam al-Kutub.
Yaqut al-Hamawi (1993). Mu'jam al-Udaba, Beirut: Dar al-Gharb al-Islami.
Yazi, Mohammad Ali (2024/1403 SH). "Transformation of Al-Nusra Front into Hay'at Tahrir al-Sham: Causes and Consequences", Contemporary Muslim Thought Studies, 20(3), pp. 105–126.
Zamakhshari, Mahmud ibn Umar (1992/1412 AH). Rabi' al-Abrar wa Nusus al-Akhbar, Beirut: Al-A'lami Foundation for Publications.
Zaydan, Jurji (1993/1372 SH). History of Islamic Civilization, translated by Ali Javaher Kalam, Tehran: Amirkabir.